کلیات ماهی شناسی :

شکل ماهی :

نحوه زندگی ماهی تعیین کننده شکل بدن آن است . ماهیان آبهای آزاد که نیازمند کاهش اصطکاک سطح بدن با آب و افزایش کارایی در سرعت و حرکت هستند با بدنی با مقطع بیضی شکل و ساقه دمی باریک هستند . نظیر ماهی تون که به اصطلاح دوکی شکل هستند ( FUSIFORM ) . در گروه دیگری بدن از دو طرف به طور قابل ملاحظه ای فشرده است نظیر خورشید ماهیان یا کفشک ماهیان . این ماهیان بطور دائم تحرک ندارند اما میتوانند به شکل آنی سرعت بگیرند و به پهن ( COMPRESSIFORM ) موسومند . گروه دیگری از بالا به پایین فشرده شده اند ( DEPRESSIFORM ) مانند سپرماهیان .کوسه ماهیان فرشته ای و قورباغه ماهیان . ماهی ها به اشکال متفاوتی هستند، برخی دوکی شکل هستند(فوزیفورم) ، مثل کپور، قزل آلا وتون ماهیان. برخی سوزنی شکل هستند مثل سوزن ماهیNeedle fish در خلیج فارس ونی ماهی در آب های دریای خزر. برخی از سطح پشتی به شکمی (ازبالا به پائین) فشرده شده اند (دپرسی فورم) هستند، مثل سپر ماهیان. برخی از پهلو به پهلو فشرده شده اند( کمپرسی فورم) که در این حالت یا دارای تقارن هستند( مثل حلوا سفید، حلوا سیاه، ماهی سیم) ویا تقارن ندارند. در حالی که تقارن نداشته باشند اگر هر دو چشم در سمت راست باشد، آن ها را راست رو واگر هر دو چشم در سمت چپ باشد، آن ها را چپ رو می گویند مثل کفشک ماهیان. برخی نیز استوانه ای شکلند مثل مار ماهی دهان گرد(لامپری).

  شکل دهان :

ناهنجاریهای مادرزادی (Congenital malformations)

در ماهیان وحشی، پرورشی و همچنین اعضاء سایر گروهای مهره دار رخ می دهد. شیوع این ناهنجاریها در یک جمعیت معمولا کم بوده، و ماهیانی که به شدت مبتلا باشند معمولا در ابتدای زندگی تلف می شوند. ناهنجاریها ممکن است نتیجه سایر مشکلات و بیماریها باشد که اساسا ریشه ژنتیکی دارند یا اینکه ممکن است نتیجه یک یا چند عامل محیطی از جمله سطوح پایین اکسیژن محلول، عدم تعادل غذایی، سوء مدیریت، اسیدی بودن اب، صدمات محیطی، فلزات سنگین و عوامل عفونی یا مواد شیمیایی تراتوژنیک (Teratogenic) مانند سم مالاشیت گرین (Malachite green) یا ارگانوفسفات ها (Organophosphates) و سایر شرایط تنش زا باشد.با این حال تاثیر بسیاری از این عوامل محیطی هنوز به اثبات نرسیده است. ممکن است واکنشها و تاثیرات متقابل بین این عوامل پایه ای موجب این ناهنجاریها شود به گونه ای که این پیچیدگی باعث می شود علت دقیق بسیاری از این ناهنجاریها را نتوان به یک عامل خاص نسبت داد. بنابر این در هاله ای از ابهام باقی می ماند. ناهنجاریهای فک و دهان عموما باعث تغییر استخوانهای کاسه چشم شده که این تغییرات باعث عیوب چشم (Ophthalmic defects) وایجاد اگزوفتالمی (بیرون زدگی کره چشم) یا کوچکی چشم خواهد شد. ماهیانی که دارای چنین وضعیتی هستند به صورت طبیعی تغذیه می کنند اما با مقایسه با سایر ماهیان از رشد کمتری برخودار می باشند، لذا ارزش بازاری کمتری دارند. ناهنجاریهای شدید در معاینه ظاهری قابل مشاهده است. ناهنجاریهای ذیل در سال 1379 در استانهای مختلف کشور مشاهده شد.

1- تغییر شکل فکین Jaw deformity

 

تغییر شکل فکین در مرکز تکثیر و پرورش استان های لرستان، چهارمحال و بختیاری، اذربایجان غربی و فارس مشاهده شد (شکل 2 و1) که احتمالا عوامل وراثتی عامل مولد این گونه تغییرات می باشد.این ناهنجاری ها در ماهیان مولد به شکل شدید دیده می شوند. تشخیص این عارضه بر اساس مشاهدات بالینی می باشد.

2-دهان دوتایی یا مضاعف Double – mouth Deformity

دهان دوتایی یا مضاعف در 80 درصد ماهیان یکی از مزارع پرورشی استان لرستان که تخم چشم زده از مرکز تکثیر واقع در استان اذربایجان غربی وارد کرده بود مشاهده شد  حالت مشاهده شده احتمالا شامل جابه جا شدن (تغیر مکان) انتهای پائینی قوس لامی به سمت پائین و عقب به داخل شکافی در کف دهان می باشد. شکاف در کف دهان ممکن است به عنوان دهان داخلی عمل کند یا به صورت یک زائده باقی بماند. ماهیان مشاهده شده در شرایط مناسبی بودند.

3- کوتاهی فک یا براکیگناتیا Brachygnathia

اینگونه ناهنجاریها به شکل نادر در مراکز پرورشی استانهای لرستان و فارس دیده شد. کوتاه شدن ارواره زیرین (Foreshortened maxillara) یا استخوان پیشانی (Frontal) باعث کوتاهی فک خواهد شد. تشخیص بر اساس مشاهدات بالینی می باشد. به دلیل کامل نبودن سیستم ایمنی لاروها همچنین به لحاظ اهمیت شکل فیزیکی غذا و مانده گاری عناصر مغذی در داخل خوراک در مراحل پخت، لازم است خوراک لاروها از کارخانجات مخصوص ابزیان تهیه شود. این مراقبت ها در مراحل لاروی باعث افزایش ایمنی و مقاومت در برابر ضایعات ایجاد شده از اینگونه تغییرات خواهد شد. به نظر می رسد اکثر بد شکلی های مشاهده شده مربوط به نواقص ژنتیکی مولدین باشد. لذا برای پیشگیری از خسارت های غیر قابل جبران لازم است مولدین مراکز تکثیر مورد بررسیهای ژنتیکی و مرفولوژیک قرار گیرند و تمامی جوانب پرورش لارو و انتخاب بهترین مولد را مورد برسی قرار دهند.   دهان : دهان ممکن است فوقانی باشد به این گونه که فک بالایی کوچک تراز فک پائینی است مثل زمین کن ، فیتوفاک... دهان ممکن است تهتانی باشد، فک بالایی بزرگ تر از فک پائینی باشد مثل خاویاری، کوسه ماهیان... دهان انتهایی، فک بالایی وفک پائینی تقریبا با هم برابر هستند مثل کپور ماهیان، قزل آلا... دهان خرطومی(لوله ای) وقادر به مکیدن ذرات غذایی از درون آب مثل تاس ماهیان. دهان ثابت مثل آزاد ماهی ، ماهی کفال. دهان به صورت صفحه ای برای چسبیدن به بدن سایر ماهیان مثل دهانگردان.

باله ها :

ماهیانی که دارای دو باله پشتی هستند :

 

  Sphyraenaidae 

  Athernidae

 

Mugilidae

Percidae

Polynemidae

عامل اصلی حرکت ماهیان در آب باله دمی است، باله سینه ای وشکمی برای حفظ تعادل، چرخش، پیشروی در آب وتوقف بکار می رود. باله دمی: باله دمی براساس این که ستون مهره ها در آن پیشروی کرده باشد یا نه وبر اساس اندازه وتقارن قسمت بالایی وپائینی تقسیم بندی می شوند:

1-   باله دمیHetrocercal  : لوب بالایی از لوب پائینی بزرگ تر است وستون مهره ها در لوب پائینی نفوذ کرده است مثل کوسه ماهیان.

2-   باله دمی Homocercal  : ستون مهره ها در داخل باله دمی نفوذ نکرده ولوب بالایی وپائینی تقریبا با هم برابر هستند مثل اکثر ماهیان.

3-   باله دمی ستوندارDiphycercal : ستون مهره ها تا انتهای باله دمی امتداد دارد مثل لامپری (دهانگردان).

4-   باله دمی ابتداییProthocercal :انتهای ستون مهره ها توسط غشایی پوشیده شده است مثل لارو تمام ماهیان پس از خروج از تخم.

 

باله مخرجی:

باله مخرجی معمولا یک عدد است . روغن ماهی دو عدد باله مخرجی دارد. در مارماهی دهانگرد باله مخرجی تحلیل رفته که فقط اثری از آن باقی مانده است وتنها در فصل تولید مثل رشد می کند. برخی سپر ماهیان باله مخرجی ندارند. در گامبوزیا که دارای لقاح داخلی است تعدادی از شعاع های باله مخرجی جنس نر به عضوی به نام Gonopodium

 

برای انتقال اسپرم به ماهی ماده تبدیل شده است.

  باله پشتی:

در ماهیان آب شیرین، باله پشتی معمولا یک عدد ودر وسط ناحیه پشتی است اما ماهیان دریایی غالبا دو عدد باله پشتی دارند مثل سوف ماهیان، کفال ماهیان. اردک ماهیان، ماهیان خاویاری وماهیان خارو، یک عدد باله پشتی در قسمت عقب ناحیه پشتی دارند. اسبله یک عدد باله پشتی اما در قسمت جلوی ناحیه پشتی دارد. برخی روغن ماهیان (Godidae) دارای سه باله پشتی هستند که در ایران وجود ندارند. در دریای خزر فقط یک نوع روغن ماهی داریم به نام(Lota lota) که دو عدد باله پشتی دارد. حلوا سفید در بچگی دو باله پشتی دارد اما بعدا باله پشتی اولی محو می شود به طوری که در زمان بلوغ وحتی قبل از آن فقط یک باله پشتی دارد. برخی سپر ماهیان باله پشتی ندارند. باله پشتی بعضی از ماهیان به اندامی مکنده برای چسبیدن به بدن سایر ماهیان تبدیل شده است مثل چسبک ماهی که به بدن کوسه می چسبد وبا هم زندگی همزیستی دارند، کوسه برای چسبک غذا تهیه می کند وچسبک هم قدرت دیدش خیلی بیشتر از کوسه است ومی تواند کوسه را هدایت کند. 

باله شکمی:

 

در کوسه های نر وسپر ماهیان نر، تعدادی از شعاع های باله شکمی تغیر شکل یافته وبه اندامی به نام کلاسپر(Clasper) یا(Myxopterygium) یا(Pterygopodium) تبدیل شده است. این ماهیان لقاح داخلی دارند وعمل کلاسپر انتقال اسپرم به ماهی ماده است. در گاو ماهیان، دوباله شکمی به هم چسبیده اند وبه کمک آ ن ها ماهی به بستر رودخانه یا دریا می چسبد. باله های شکمی ممکن است در عقب سطح شکمی( ماهیان خاویاری)، در وسط سطح شکمی( کپور ماهیان، آزاد ماهیان) ویادر جلوی سطح شکمی( سوف ماهیان، کفال ماهیان) قرار داشته باشد. باله ها به دو دسته تقسیم می شوند: بدون شعاع (باله چربیAdipose fin  ) درآزاد ماهیان، حسون ماهیان وبرخی گربه ماهیان. دارای شعاع که خود دو دسته هستند 1- زوج (سینه ای Pectoral)، (شکمی Ventral) 2- فرد (پشتی Dorsal)،(مخرجی Anal)، (دمی Caudal).

  شعاع های باله ها خود نیزبه دو دسته تقسیم می شوند:

1-   شعاع سخت ( غیر مشعب، خار)، نوک تیز وخار مانند هستند وتعداد آن ها را با اعداد یونانی (رومی) می نویسند.

2-   شعاع نرم (منشعب)، به آسانی خم می شوند ونوک آن ها شاخه شاخه است وتعداد آن ها را با اعداد انگلیسی یا فارسی می نویسند. در مطالعات بیومتری، اغلب از باله پشتی ومخرجی برای شمارش تعداد شعاع استفاده می شود. در ماهیانی که دو عدد باله پشتی دارند، معمولا باله پشتی اولی فقط شعاع سخت دارد وباله پشتی دوومی تعدادی شعاع سخت وتعدادی شعاع نرم دارد. 

خط جانبی (Lateral Line):

خط جانبی کانالی است که از سر تا دم ماهی کشیده شده است. این کانال در سطح بدن در بسیاری از ماهیان توسط فلس هایی سوراخدار پوشیده شده است . درون این کانال، سلول های حسی وعصبی وجوددارند که امواج وفشارهای آبی ناشی از حرکات سایر آبزیان و... راتشخیص می دهند. سیسم خط جانبی در تمام ماهیان هست ولی در بعضی ها، فلس های پوشاننده خط جانبی سوراخ ندارند که اصطلاحا می گویند این ماهیان خط جانبی ندارند در صورتی که به طور واقعی دارند. کپور ماهیان وآزاد ماهیان خط جانبی دارند ولی شگ ماهیان، گاو ماهیان و کفال ماهیان خط جانبی ندارند. در بعضی از ماهی ها خط جانبی ناقص است مثل ماهی Rhodeus sericeus که در آن خط جانبی کوتاه است وتا انتهای بدن نمی رسد. در اردک ماهی  Esox lucius در اوایل زندگی خط جانبی ناقص است ولی با رشد ماهی به تدریج خط جانبی ماهی کامل می شود. در مقوا ماهیان( گیش ماهیان، برگ ماهیان،Carangidae) خط جانبی به صورت ملاقه وارونه است که قسمت عقبی آن یک سری برجستگیهای نوک تیز وریز به نام اسکیوت(Scut) دارد. خط جانبی کوسه روی سرش است که به آن آمپول لورنس (آمپول لورنز) می گویند. معمولا قمت چپ بدن ماهی را برای مطالعات سیستماتیک وقسمت راست ماهی را برای ایجاد شکاف ومطالعات تشریحی (کالبد شکافی) قرار می دهند. از تعداد فلس های سوراخ خط جانبی ، تعداد فلس های جلوی باله پشتی تا بالای خط جانبی وتعداد فلس های جلوی باله مخرجی تا پائین خط جانبی برای شناسایی گونه ماهیان استفاده می شود.

ساقه دمی(Caudal peduncle)

اگر از انتهای باله مخرجی برخط جانبی عمودی رسم کنیم ، از نقطه تقاطع عمود رسم شده وخط جانبی تا انتهای ستون مهره ها را ساقه دمی می گویند. در بعضی ماهیان خصوصا کپور ماهیان ، در محلی که حداقل عرض ساقه دمی وجود دارد، تعداد فلس های دور ساقه دمی را شمارش می کنند. فلس های دور ساقه دمی را Circum peduncle scale می گویند.

فلس (پولک):

علم فلس شناسی را Lepidology می گویند.  چهار نوع فلس وجود دارد که به ترتیب تکامل عبارتند از:

 

1-   فلس صفحه ای (placoid) ، قدیمی ترین نوع فلس است، در کوسه ماهیان وسپر ماهیان وجود دارد. اگر در کوسه ماهیان از طرف سر به طرف دم دست بکشیم چیزی احساس نمی کنیم ولی اگر از طرف دم به طرف سر دست بکشیم ، زبری خاصی احساس می شود که این زبری در واقع نوک فلس های پلاکوئیدی کوسه است.

 

 2- فلس لوزی شکل (Ganoid) ، در قسمت فوقانی باله دمی وجلوی باله سینه ای تاس ماهیان از این نوع فلس است .

 

3-   فلس دایره ای (Cycloid) ، این نوع فلس در کپور ماهیان دیده می شود.

4-   فلس شانه ای(Ctenoid) ، تکامل یافته ترین نوع فلس است، سوف ماهیان ، کفال ماهیان دریایی وجود دارد ( کفال ماهیان آب شیرین فلس سیکلوئیدی دارند) . در کفشک ماهیان سطحی که بینا است فلس کتنوئیدی وسطحی که نابینا است فلس سیکلوئیدی دارد. فلس ها ممکن است در سطح پوست (اغلب ماهیان فلس دار نظیر کپور وقزل آلا)، یا در زیر پوست (نیزه ماهیان که فک بالایی آن ها تیز ونیزه شکل است وفک پائینی آن ها هم نوک تیز ولی کوتاه تر است ویادر ناحیه میان پوست( مار ماهی مهاجر)، قرار داشته باشند.

سبیلک (Barbel):

سبیلک ها زوائدی نخی شکل هستند. گیرنده های چشایی عمدتا روی سبیلک ها متمرکز شده اند. سبیلک ها از لحاظ اندازه، تعداد وموقعیت قرار گرفتن بر روی پوزه، در شناسایی گونه های ماهیان مهم هستند.در فیل ماهی سبیلک ها از پهلو به پهلو فشرده شده اند( صفحه مانند هستند) . در ماهی شیپ سبیلک ها منشعب یا رشته رشته هستند که با این خصوصیت به راحتی از سایر گونه های خاویاری متمایز می شوند.

برخی ماهیان سبیلک ندارند مثل

بنی(Barbus sharpey)، روغن ماهیان یک عدد سبیلک زیر فک تحتانی دارند ومار ماهی خار دار چیزی شبیه سبیلک روی فک فوقانی دارد. ماهی حمری( Barbus luteus) یک جفت سبیلک دارد .  ماهی کپور معمولی (Cyprinus carpio) ، وماهی شیربت(Barbus grypus) هرکدام دو جفت سبیلک دارند.ماهی اسبله سه جفت سبیلک دارد.

نکته: زبان در ماهی بعنوان اندام چشایی نیست وبیشتر برای گرفتن وهدایت کردن غذا به کار می رود، ودر این جا سبیلک ها به عنوان اندام چشایی کاربرد دارند.

دندان:

دندان در ماهیان ممکن است بر روی فکین، سقف دهان، روی زبان ویا حتی مدخل آبشش قرار داشته باشند. محل قرار گرفتن دندان ها وتعداد آن ها در شناسایی گونه ها کمک می کند. برخی از ماهیان دندانی موسوم به دندان ومر(Vomer) در وسط سقف دهان دارند، مثل آزاد ماهیان ، اردک ماهیان ، اسبله ها ومار ماهیان حقیقی( مهاجرanguillidae). برخی ماهیان در مدخل حلق، تعدادی دندان دارند. برای دیدن آن ها باید سر پوش آبششی را برداریم وسپس چهار عددآبشش را هم برداریم. در حفره ای که پیدا می شود دندان هایی موسم به دندان های حلقی (Pgaryngeal teeth) قرار دارند، دندان های حلقی  1 یا 2 ویا حداکثر 3 ردیفی  هستند،

مثلا در کپور نقره ای وکپور سر گنده ندان حلقی 1 ردیفی به صورت 4-4 وجود دارد یا در ماهی سوف دندان حلقی 1 ردیفی وبه صورت    5-6 یا 5-5 ویا 6-6 می باشد.

ماهی کپور علفخوار دارای دندان حلقی دو ردیفی با فرم 2.4- 2.5  یا  4.2 – 2.4  یا       5.2 – 2.4  می باشد. . ماهی سفید دارای دندان حلقی یک ردیفی با فرم  5 – 5 یا 6 – 5 یا 6 – 6 می باشد 

سوراخ بینی:

سوراخ بینی معمولا بالای دهان وجلوی چشم قرار دارد وغالبا دو عدد است. هر حفره بینی توسط یک چین پوستی به دو بخش تقسیم می شود که از یک طرف آب وارد واز طرف دیگر خارج می شود. ته حفره بینی معمولا بسته است . در ماهیان دودمی حفره بینی با دهان وحلق در ارتباط است. در کوسه ماهیان وسپر ماهیان سوراخ های بینی در زیر سر قرار دارند. در مار ماهی دهان گرد فقط یک عدد سوراخ بینی ودر روی پیشانی وجود دارد.  چشم: چشم در ماهیان دو عدد است که در طرفین سر(کپور) ویا در بالا ترین نقطه سر ( زمین کن ، گاو ماهی ) قرار دارند. چشم ماهی ، پلک ، مژه وغدد اشکی ندارد. بعضی ماهیان پلک خاصی به نام پلک سوم یا غشای پلکی دارند ( بمبک معمولی ، شگ ماهیان ، کفال ماهیان وراشگو ماهیان). اغلب ماهیان پلک سوم ندارند. عدسی چشم ماهیان مدور (کروی) است ،(در پستان داران محدب الطرفین است ) . همچنین قطرش کم وزیاد نمی شود وفقط به وسیله عضلات چشم عقب وجلو می رود ( در پستان داران عمل تطابق عدسی با تغییر تحدب آن انجام می شود). در چشم ماهیان هنگام برخورد نور با آن شکسته نمی شود چون ضریب شکست نور در آن با ضریب شکست نور در آب برابر است.

  دستگاه گوارش :

دهان :دستگاه گوارش از دهان شروع می شود ، ولی در دهان گردش چندانی صورت نمی گیرد .

 حلق : دهان از عقب ه حلق راه می یابد . در حلق آب به سمت آبشش و غذا به سمت مری هدایت می شود

 مری :  وظیفه مری هدایت مواد غذایی به سمت معده است . در ماهیانی که فاقد معده مشخصی هستند مری مستقیمآ به روده متصل می شود . 

معده :  کپور ماهیان فاقد معده هستند بنابر این در این ماهیان مری مستقیمآ به روده متصل می شود .

 روده : پس از معده روده قرار دارد . و جایگاه عمده حضم غذا است .

کبد :  در سطح معده قرار گرفته وبزرگترین عضو بدن می باشد . کبد در سوخت و ساز بدن وتولید صفرا نقش دارد .

باله شکمی :

باله شکمی در ماهیان خاویاری در قسمت عقب شکم قرارگرفت و در ماهی شانگ در ناحیه حلق قرار گرفته. در جنس نر کوسه ماهی وسپر ماهی باله شکمی تغیر شکل یافته وبه اندام جفت گیری تبدیل شده است .

 دستگاه ایمنی :

انواع اندامهای ایمنی بین انواع ماهی ها اختلاف دارند. درماهی بدون فک (مارماهی و مارماهی دهان گرد) اندام لنفاوی واقعی وجود ندارد. در عوض،این ماهی تکیه بر  فضای بافتهای لنفوائید در داخل دیگر  اندامهای دارند تا سلولهای ایمنی را تولید کنند.برای مثال، ایتروسیت،ماکروفاژ و پلاسمای سلولی در جلوی کلیه ( پرونفروز ) تولید می شود و برخی از نواحی روده ( محل گرانولوسیت بالغ) مشابه مغز استخوان در مارماهی است. ماهی های غضروفی ( کوسه ها و سفره ماهی )دستگاه ایمنی کاملتر از ماهیهای بدون فک دارند. سه اندام خاص وجود دارد که  اندامهای اپیگنال (بافت لمفوئیدی مشابه با مغز استخوان پستانداران ) که در احاطه غدد جنسی ، اندام Leydigدر داخل دیواره های مریشان و دریچه مارپیچی در روده ها تنها درماهیان غضروفی است. تمام این اندامها نوعی سلول ایمنی ( گرانوسیت، لنفوسیت، سلولهای پلاسما ) را در خود جا دادند. آنها همچنین تیموسی مشخص و طحالی تکامل یافته (از مهمترین اندام ایمنی ) را دارند در جایی که لنفوسیت های گوناگون، سلولهای پلاسما و ماکروفازها  رشد و ذخیره می شوند. ماهی Chondrostean (سگ ماهی ، ماهی پارویی و birchirs ) مکانی برای تولید گرانولوسیت در داخل یک توده که به پرده های مغزی (غشاء احاطه شده در سیستم اعصاب مرکزی ) را دارا می باشد و قلب اغلب با بافتهای حاوی لنفوسیت، سلولهای شبکه ای و یک تعداد کمی از ماکروفاژ پوشیده شده است.

کلیه Chondrostean  یکی از مهم ترین اندامهای هموپویتیک است و جایی که اریتروسیت ها، گرانولوسیت ها، لنفوسیت ها و ماکروفاژها توسعه می یابند. مشابه ماهی Chondrostean ،بیشتر بافت ایمنی در ماهی های استخوانی، شامل کلیه (مخصوصا قسمت جلویی یا قدامی کلیه ) جایی که بسیاری از سلولهای ایمنی مختلف قراردارند. علاوه براین  ماهی استخوانی تیموس، طحال و نواحی ایمن پراکنده ای در داخل بافت مخاطی (در پوست، آبششها، روده و غده جنسی ) دارا هستند. خیلی مشابه دستگاه ایمنی پستانداران، اریتروسیت ها، نوتروفیل ها و گرانولوسیت ها ماهی استخوانی درطحال جای گرفته اند در حالیکه لنفوسیت ها نوعی سلول مهم می باشند بیشتر در تیموس دیده می شوند. بتازگی دستگاه لنفاوی مشابه با  پستاندارانی که شرح دادیم در یک گونه از ماهی های استخوانی ماهی گورخری مشاهده شده است. باوجود این هنوز تائید نشده است این دستگاه احتمالا مکانی برای جمع شدن تی سلولهای خام خواهد بود که منتظر مواجه شدن با آنتی ژن(پادتن) می باشند . 

 

  تشریح ماهی در آزمایشگاه :

  دستگاه گردش خون(Circulatory System):

  قلب در سطح شکمی، در وسط برانشی ها و زیر مری در داخل پرده پریکارد قرار گرفته است. ابتدا پرده پریکارد را پاره کرده و قلب و رگهای مربوط را آزاد نمایید. قلب شامل یک بطن و یک دهلیز است، در جلوی بطن بخش سفید رنگ برجسته ای به نام پیاز آئورتی دیده می شود که در ابتدای آئورت شکمی است. در عقب دهلیز بخش تیره رنگی به نام سینوس سیاهرگی مشاهده می شود. در محل اتصال بطن به پیاز آئورتی در داخل، دریچه های سینی وجود دارند که از برگشت خون جلوگیری می کنند. خون از آئورت شکمی توسط سرخرگ های برانشی آورنده (آوران) در اطراف برانشی ها پخش شده و بعد از تبادلات گازی توسط سرخرگ های برانشی برنده (وابران) به آئورت پشتی وارد می شود. از آنجا در اندام های بدن توزیع می گردد. خون تیره بدن از طریق سیاهرگ های کاردینال به سینوس سیاهرگی می ریزد. پس از بررسی قلب و رگها در محل استقرار، آن را خارج ساخته و بخش های مختلف را ضمن مقایسه با مولاژ مربوطه مطالعه نمایید و از آن شکل بکشید.

دستگاه گوارش(Digestive System)

 

  شامل دهان، حلق، مری کوتاه، معده (اغلب مری و معده چندان قابل تفکیک نمی باشند) و روده است که تا مخرج ادامه دارد. در صورتی که ماهی مورد تشریح از کپور ماهیان باشد فاقد دندان های آرواره ای است و دارای دندانه های حلقی می باشد. یک زبان کوچک به کف دهان چسبیده و احتمالاً به حرکات تنفسی کمک می کند. در طرفین ناحیه حلق برانشی ها قرار دارند. کبد بزرگ و بنفش رنگ است و بر روی روده تکیه دارد و در موقع بازکردن روده قطعه قطعه می شود. کیسه صفراء به رنگ سبز و آبکی دیده می شود و به وسیله مجرایی به ابتدای روده متصل است. لوزالمعده معمولاً نا مشخص است طحال به صورت زبانه قرمز رنگی به روده تکیه دارد. کیسه هوا یا بادکنک شنا محتوی گاز (هوای جو) در قسمت پشت و بالای لوله گوارش قرار دارد. در جدار کیسه هوا عروق خونی فراوانی وجود دارد که در بعضی نقاط مجتمع شده و برجستگی هایی به نام غدد قرمز می سازند. این برجستگی ها خاصیت تولید و جذب گاز دارند و حیوان با انجام این عمل تعادل خود را در آب حفظ می کند. در اغلب ماهی های استخوانی کیسه هوا به وسیله مجرایی به مری متصل است. پس از مشاهده بخش های مختلف دستگاه گوارش و غدد ضمیمه از آن ها شکل بکشید.

دستگاه تولید مثل (Reproductive System)  

غدد جنسی نر شامل بیضه ها است ( یک جفت) که در طرفین و بالای دستگاه گوارش واقع اند و از هر کدام لوله ای به نام مجرای اسپرم بر خارج و در انتها به هم متصل شده است و به منفذ ادراری تناسلی باز می شود. بیضه ها سفید و در فصل تولید مثل بزرگتر و محتوی مایع شیری رنگی هستند. در جانور ماده تخمدان ها زوج و در طرفین لوله گوارش قرار دارند و مجاری کوچکی به نام لوله تخم بر از هر یک خارج شده وپس از اتصال به یکدیگر به منفذ ادراری تناسلی باز می شوند. لقاح در ماهی مورد تشریح خارجی و در آب صورت می گیرد.

دستگاه ادراری (Excretory System):

این دستگاه شامل دو کلیه باریک و قرمز رنگ است که در دو طرف ستون مهره ها و چسبیده به آن قرار دارند. از هر کلیه لوله ای به نام میزنای خارج می شود که به مثانه کوچکی متصل شده و از آنجا توسط مجرایی به منفذ ادراری تناسلی مربوط می گردند و به خارج راه می یابند. بعد از مشاهده دستگاه ادراری تناسلی و مطالعه بخش های مختلف این دو دستگاه و همچنین ارتباط آنها با یکدیگر از آنها شکل بکشید

دستگاه عصبی (Nervous System) :

برای مطالعه مغز و نمایان کردن آن ابتدا با احتیاط به وسیله ی نوک قیچی سوراخی در وسط جمجمه ماهی ایجاد کنید و سپس با لبه پنس یا قیچی بطور افقی استخوانها را بردارید و مواظب باشید که نوک قیچی صدمه ای به مغز نزند. بعداز آن مخچه را پس از نمایان شدن کامل به همراه بخشی از نخاع خارج ساخته و در شیشه ی ساعت قرار دهید واندام های سطح پشتی وشکمی آن را مطالعه نموده و یا مقایسه با مولاژ موجود در آزمایشگاه شکل بکشید. اندام هایی که از سطح پشتی دیده می شوند، عبارتنداز: لوب های بویایی، نیمکره های مخ، لوب های بینایی، مخچه، بصل النخاع (در اینجا یک بخش میانی و دو بخش طرفی بصل النخاع نیز قابل مشاهده است) و نخاع شوکی. درسطح شکمی مغز مقاطع بینایی و هیپوفیز به خوبی مشخص است.

  اندامهاي حسي:

اندامهاي حسي براي دريافت محركها در آب، سازش يافته است از آنجايي كه چشم‌ها در آب محيط اطراف غوطه‌ور شده و شستشو داده مي‌شوند، بنابراين ماهيها نيازي به پلك‌هاي متحرك و غدد اشك ندارند. نور در درون آب زياد عبور نمي‌كند بنابراين ماهيها فقط مي‌توانند  اجسامي را كه نسبتاً به آنها نزديك هستند به وضوح ببينند چشم‌هاي آنها فقط دامنه‌ي كوچكي قابليت تطبيق و انطباق را دارد و اولين امر بيشتر از اينكه با تغيير شكل عدسي‌ها انجام گيرد، از طريق حركت عدسي امكان پذير مي‌شود و عدسي بايد كروي باقي بماند چرا كه براي شكستن پرتوهاي نوري كه از آب وارد چشم مي‌شوند، يك عدسي ضخيم مورد نياز است. در حين عبور پرتوهاي نور از آب به درون قرنيه، اندكي شكست اتفاق مي‌افتد. بجز در ماهيان شش‌دار بيني فقط يك اندام بويايي است و در محل هوادهي استفاده نمي‌شود و آب براي رسيدن به حلق از درون بيني نمي‌گذرد. حس بويايي و ديگر حس‌هاي شيميايي در يافتن غذا، جفت و شناسايي محيط براي ماهي بسيار حائز اهميت هستند. ماهي‌هاي داراي گوش داخلي هستند و امواج تراكمي در آب به راحتي از بافتهاي بدن گذشته به گوش مي‌رسند. ماهي‌ فاقد گوش خارجي و مياني هستند (اين ساختارها در مهر‌ه‌داران خشكي‌زي امواج صوتي را كه از طريق هوا انتشار يافته‌اند، دريافت كرده و انتقال مي‌دهند). ارتعاشات با فركانس پايين و حركت‌هاي مشخص آب از طريق سيستم خط كناري (lateral line system)

تشخيص داده مي‌شود كه سيستم حسي منجر به فردي است و به تغييراتي كه در حركت و فشار آب ايجاد مي‌شود پاسخ مي‌دهد و به وسيله‌ي آن ماهي مي‌تواند اجسامي را كه در حال نزديك شدن به آن است يا اجسامي را كه از او دور مي‌شوند تشخيص بدهد در بسياري از گروههاي ماهيها، تعدادي از گيرنده‌هاي سيستم خط كناري به اندامهاي حبابي (ampullary organs) تغيير يافته‌اند كه به ماهي اين امكان را مي‌دهد، فعاليت الكترونيكي ضعيف توليد شده در اثر انقباض ماهيچه‌اي ارگانيسم طعمه را تشخيص داده و آن را دنبال كند. 

متابوليسم:

به دليل ثبات حرارتي آب، ماهي‌ها به آن اندازه‌ي جانوران خشكي‌زي در معرض نوسانات شديد دمايي هستند. اگر چه ماهي تن و برخي ديگر از گونه‌هاي با سرعت، شناسايي بالا داراي مكانيسم‌هاي جريان متقابل گردشي هستند كه گرما را در بافت‌هاي عضلاني حفظ مي‌كند اما بيشتر ماهيان مهره‌داران خونسردي هستند و نسبتاً سطوح پاييني از متابوليسم را دارند. بنابراين نسبت به جانوران با سطح متابوليك بالاتر، به غذاي كمتر و سطح تبادل گازي كمتري نياز دارند. بسياري از ماهيها آرواره دارند كه اندكي از آنان، آن را براي غربال كردن غذا به كار مي‌گيرند، اما بيشتر ماهيان  غذا را مي‌بلعند و اين كار را با باز كردن ناگهاني آرواره‌ها گسترش دادن حلق و مكيدن غذا به درون بدن انجام مي‌دهند و زبان ماهيچه‌اي آنها براي ايجاد تغيير در غذا و انتقال آن در دهان به كار گرفته نمي‌شود. غذا در دهان نگه داشته مي‌شود و گاهي به وسيله‌ي دندانها (كه احتمالاً بر روي آرواره‌ها در سقف دهان و حلق و يا گاهي بر روي كمان‌هاي آب ششي قرار گرفته‌اند) قطعه‌قطعه شده و يا خرد مي‌شود. گازها از طريق انتشار در آب شش‌ها بين آب و خون تبادل مي‌شوند. آب عموماً از طريق حلق وارد دهان مي‌شود و از طريق كيسه‌هاي آب شش تخليه مي‌شود يك جريان دو طرفه بيم آب درون آب شش‌ها و خوني كه از آن‌ها مي‌گذرد تبادل موثر و كارآمد براي گازها ايجاد مي‌شود. قلب، خوني كه حاوي مقادير كم اكسيژن است، از بدن دريافت مي‌كند انقباضات قلبي خون را در مويرگ‌هاي آب ششي كه فاقد فشار قابل توجهي هستند به پيش مي‌راند. بنابراين خون‌ حاوي اكسيژن تحت فشار نسبتاً پاييني از آب شش‌ها به بدن توزيع مي‌شود.

ترشح و تنظيم آب:

مواد اضافي متابوليك نيتروژن‌دار به سادگي از طريق انتشار درون آب شش‌ها، در آب دفع مي‌شوند و اين عمل به وسيله‌ي يك opisthonephros (كليه در ماهيهاي بالغ) تكميل مي‌شود. حفظ تعادل نمك و آب فراتر از حد يك معزل است بسته به اينكه ماهي در دريا يا آب شيرين زندگي كند، آب بايد جذب و يا دفع شود. بسياري از گونه‌هاي دريايي، آب دريا را براي جبران آب از دست رفته بدن مي‌نوشند و يونهاي سديم، پتاسيم و كلسيم را از طريق سلولهاي دفع كننده‌ي نمك در آب شش‌ها يا از طريق غدد مخصوصي دفع مي‌كنند يونهاي كلسيم، منيزيم و سولفات از طريق كليه‌ها دفع مي‌شوند. ماهي‌هاي آب شيرين بايد آب اضافي را به صورت اوره‌ي رقيق دفع كنند و نمك‌هاي از دست رفته را از طريق سلولهاي موجود در آب شش‌ها از محيط جذب كنند. 

توليد مثل و نمو:

بيشتر ماهيها تخمگذارند و معمولاً در لقاح در آنها خارجي است و هنگامي كه ماده تخم مي‌گذارد، نرها اسپرم‌ها را بر روي آنها خالي مي‌كند. نمو معمولاً شامل يك مرحله‌ي لاروي شناي آزاد مي‌باشد. در برخي از گونه‌ها لقاح داخلي و در جايي از زنده‌زايي تكامل يافته است كه زادگان آنها بصورت نوزاداني كاملاً شكل يافته متولد مي‌شوند

  نکات مهم در ماهیان :

1-  ماهی آزاد نیازبه اکسیژن زیادی دارد. میزان گلبول قرمز در بدن ماهی آزاد کم می باشد به همین دلیل به اکسیژن زیاد احتیاج دارد 

2-   خارهای آبشش در تغذیه ماهی نقش دارند.

4-  آزاد ماهیان در آبهای سرد با حداقل 7 میلی گرم در لیتر اکسیژن زندگی میکنند . اگر اکسیژن به 4 میلی گرم در لیتر برسد تلفات شروع می شود

5-   یک ماهی صد گرمی رودخانه ای در حال استراحت حدود ۵ سانتی متر مکعب اکسیژن در ساعت احتیاج دارد

6-  سرعت انتشار اکسیژن در آب ۳۰۰ هزار برابر آهسته تر از هوا می باشد

7-  ماهیانی که اغلب یا تمام اوقات خود را در کف دریا سپری می نمایند دارای حفره برانشی بزرگتر که با شعاعهای استخوانی اضافی تقویت می شوند می باشند و پمپ مکش آنها نیز بهتر تکامل یافته است . ماهیانی مثل گربه ماهی آمریکائی (bullhead ) ، گورنارد ( gurnard ) ، دراگونت ( dragonet ) ،‌په لیس ( plaice ) و سایر ماهیان پهن از این نوع هستند . برای مثال در ماهی دراگونت (dragonet ) انبسلط حفره های برانشی تدریجی می باشد. لذا یک اختلاف فشار کم ثابت روی برانش ها تشکیل می شود

 8-  انتشار از طریق پوست نقش مهمی در تنفس ماهیان در مرحله نوزادی دارد . برای مثال در نوزاد ماهیان سین برانچی فورم(مونوپتروس آلبوس) جنوب شرقی آسیا ، قبل از تکامل آبشش ها تنفس از طریق شبکه مویرگی تنفسی وسیع که درست در زیر سطوح بافت پوششی باله میانی ، باله سینه ای و کیسه زرده قرار دارد ، صورت می گیرد . 

9-   ماهيهايي كه در محيط آبي با پوشش گياهي متراكم و ديگر فضاهاي محدود به كندي عقب و جلو حركت مي‌كنند اغلب بدني كوتاه دارند و از طريق حركات موجي شكل باله‌هايشان شنا مي‌كنند.

10-  كبد كوسه‌ها و تعداد ديگري از ماهيان ابتدائي، حاوي مقدار قابل توجهي روغن است كه سبك‌تر از آب است و تا حدودي باعث كاهش چگالي ماهي شد و غوطه‌ور ماندن آن در آب را ممكن مي‌سازد

11-  بسياري از كوسه‌ها هنگام عدم حركت بر كف دريا يا اقيانوسي قرار مي‌گيرند در ماهي‌هاي پيشرفته‌تر يك شانه‌ي شنا تكامل يافته است كه كيسه‌ي است حاوي هوا و در پشت حفره‌ي بدن قرار گرفته است و چگالي‌اي نزديك به چگالي آب براي بدن ماهي ايجاد مي‌كند در نتيجه اين ماهيان مي‌توانند با اندك فعاليت ماهيچه‌اي در ستون آب متعادل باقي بمانند. 

12-  Shark    کوسه دارا ی دهان زیرین و شکاف دهانی بزرگ هستند . برخی از کوسه ها باله مخرجی ندارند . باله دمی نامتجانس دارند . فلس به صورت صفحه ای است برای تعیین سن از اولین شعاع سخت باله پشتی استفاده می شود کوسه ماهیان فاقد کیسه صفرا هستند . همچنین کوسه ماهیان قدرت دید کمی دارند 

13-  ازون برون Acipenser stellatus pallas دارای یک سبیلک در فک بالا هستند .  دهان زیرین دارند  برای تعیین سن از اولین شعاع سخت باله سینه ای استفاده می شود . دارای فلس لوزی هستند . باله شکمی در قسمت عقب شکم قرار دارد 

14-  لارو دهان گردان به لارو کور معروف است .

15-  کپور ماهیان فاقد معده هستند بنابر این در این ماهیان مری مستقیمآ به روده متصل می شود . 

16-  حلوا سفید فاقدباله شکمی است

17-  در ماهیان گوشتخوار معده مشخص و کیسه ای است  معده ماهیان گوشتخوار دارای یک بخش نزولی به نام کاریدال و یک بخش صعودی به نام پیلوریک می باشد 

18-  در معده عمل حضم توسط آنزیم پپسینی انجام می شود

19-  در ماهیان گوشتخوار طول روده کوتاه است و در ماهیان گیاه خوار طول روده بسیار بلند است 

20-  بخش هایی از مری در کوسه و سپر ماهیان تولید گلبول سفید می کنند

21-  در ماهیانی که فاقد معده مشخصی هستند مری مستقیمآ به روده متصل می شود

 22-  زاویه دید چشم انسان 180 درجه است ولی زاویه دید افقی ماهی 170 – 160 درجه وزاویه دید عمودی آن 150 درجه می باشد . دو چشم ماهی در جلوی سرش زاویه ای 20-30 درجه تشکیل می دهد واجسامی که در این محدوده باشند دیده نمی شوند. ماهیان اشیای بیرون آب را فقط در زاویه بین دو چشمی 98 – 97 درجه می بینند. 

23-  ماهیان رنگ ها را می بینند ولی به طور دقیق تشخیص نمی دهند . ماهیانی که در غارها زندگی می کنند چشم ندارند نظیر: Iranocypris typhlops)) ماهی کور

 24-  سوف ، اسبله ومار ماهیان استخوانی دو جفت (4 عدد) سوراخ بینی دارند

 25-  در بعضی ماهیان وخصوصا در فصل تولید مثل، دندان ها می افتد سپس مجددا به جای آن ها دندان های جدیدی در می اید( رشد می کند). برخی ماهیان دندان ندارند. ماهیان خاویاری در دوران جنینی وقبل از بلوغ دندان دارند ولی بعد ها دندانشان می افتد به طوری که در زمان بلوغ اصلا دندان ندارند.

 26-  اسبله دارای سه جفت سبیلک هستند

27-  Siluridaeنام محلی آن ناقا و نام فارسی آن اسبله است. این گونه دارای سه جفت سیبیلک بوده و نسبت به گونه های دیگر دارای رشد خوبی است و تا ۳۰۰ کیلوگرم نیز می تواند وزن داشته باشد

 28-  ميومرهاي اكثر ماهيها از دو بخش تشكيل شده است: فيبرهاي ماهيچه‌اي قرمز (slow phasic) كه گشت‌زئي‌هاي دريايي به كار گرفته مي‌شوند و فيبرهاي ماهيچه‌اي سفيد (fast phosic) كه در هنگامي كه حركات سريع و ناگهاني مورد نياز است به كار گرفته مي‌شوند 

29-  اژدر ماهی ؛ گونه ای ماهی پهن از دسته ٔ سفره ماهیها که اسکلت بدنشان غضروفی است و بواسطه ٔ داشتن دستگاه مولد الکتریسیته از سفره ماهیهای دیگر مشخصند، بدین معنی که در طرفین سر دو عضو کلیوی شکل دارند که هر کدام از عده ٔ صفحاتی درست شده است و هر صفحه مانند پیل ولتا می باشد که یک طرف آن دارای الکتریسیته ٔ مثبت و سمت دیگر الکتریسیته ٔ منفی است و شارژ الکتریکی این دو عضو مولد الکتریسیته تکانهای شدید متوالی شبیه کزاز ماهیچه ای هنگام ورود الکتریسیته ٔ متناوب به بدن تولید می کند و قدرت الکتریکی آن تا 30 ولت می باشد. قد این ماهی تا یک متر می رسد و در سواحل اقیانوس اطلس فراوان است 

30-   ماهی دهان گرد دریاچه خزر دهان گردان باله دمی ستون دار دارند . باله سینه ای ندارند . باله دمی دفی سرکال دارند برای تغذیه بدن خود را تا سر در لجن می کنند و از موجودات بسیار ریز آب به طریق عمل تصفیه تغذیه می نمایند. همچنین ساختمان گوش دو حفره ای دارند.

 _*̡͌l̡*̡̡ ̴̡ı̴̴̡ ̡̡͡|̲̲̲͡͡͡ ̲▫̲͡ ̲̲̲͡͡π̲̲͡͡ ̲̲͡▫̲̲͡͡ ̲|̡̡̡ ̡ ̴̡ı̴̡̡ *̡͌l̡*̡̡_سلام عزیزان خیلی خوش آمدید تصاویرمتحرک شباهنگ www.shabahang20.blogfa.com _*̡͌l̡*̡̡ ̴̡ı̴̴̡ ̡̡͡|̲̲̲͡͡͡ ̲▫̲͡ ̲̲̲͡͡π̲̲͡͡ ̲̲͡▫̲̲͡͡ ̲|̡̡̡ ̡ ̴̡ı̴̡̡ *̡͌l̡*̡̡_  _*̡͌l̡*̡̡ ̴̡ı̴̴̡ ̡̡͡|̲̲̲͡͡͡ ̲▫̲͡ ̲̲̲͡͡π̲̲͡͡ ̲̲͡▫̲̲͡͡ ̲|̡̡̡ ̡ ̴̡ı̴̡̡ *̡͌l̡*̡̡_سلام عزیزان خیلی خوش آمدید تصاویرمتحرک شباهنگ www.shabahang20.blogfa.com _*̡͌l̡*̡̡ ̴̡ı̴̴̡ ̡̡͡|̲̲̲͡͡͡ ̲▫̲͡ ̲̲̲͡͡π̲̲͡͡ ̲̲͡▫̲̲͡͡ ̲|̡̡̡ ̡ ̴̡ı̴̡̡ *̡͌l̡*̡̡_  _*̡͌l̡*̡̡ ̴̡ı̴̴̡ ̡̡͡|̲̲̲͡͡͡ ̲▫̲͡ ̲̲̲͡͡π̲̲͡͡ ̲̲͡▫̲̲͡͡ ̲|̡̡̡ ̡ ̴̡ı̴̡̡ *̡͌l̡*̡̡_سلام عزیزان خیلی خوش آمدید تصاویرمتحرک شباهنگ www.shabahang20.blogfa.com _*̡͌l̡*̡̡ ̴̡ı̴̴̡ ̡̡͡|̲̲̲͡͡͡ ̲▫̲͡ ̲̲̲͡͡π̲̲͡͡ ̲̲͡▫̲̲͡͡ ̲|̡̡̡ ̡ ̴̡ı̴̡̡ *̡͌l̡*̡̡_

 

 



تاريخ : | 11:59 بعد از ظهر | نويسنده : آرش خسروی کوهی |
.: Weblog Themes By VatanSkin :.